Dyżur i dyspozycyjność kierowcy - czy to czas pracy

Czym jest dyżur kierowcy

Czasem dyżuru jest czas, w którym kierowca pozostaje poza normalnymi godzinami pracy w gotowości do wykonywania pracy wynikającej z umowy o pracę - w zakładzie pracy albo w innym miejscu wyznaczonym przez pracodawcę (art. 9 ust. 1). Jeśli w czasie dyżuru kierowca nie wykonywał pracy, dyżuru nie wlicza się do czasu pracy (art. 7 pkt 1). Praca wykonana w czasie dyżuru jest czasem pracy.

Oprócz tego dyżuru właściwego ustawa zalicza do czasu dyżuru kilka innych okresów:

• przerwy przeznaczone na odpoczynek z art. 13 ustawy (art. 9 ust. 2),
• czas nieprzeznaczony na kierowanie, gdy pojazd prowadzi dwóch lub więcej kierowców (art. 9 ust. 3),
• przerwy w prowadzeniu po 4,5 godziny jazdy (art. 27 ust. 1) - z wyjątkiem ich 15 minut, które przy dobowym wymiarze czasu pracy co najmniej 6 godzin wlicza się do czasu pracy (art. 27 ust. 3); to wynik połączenia obu przepisów,
• dyspozycyjność poza rozkładem czasu pracy (art. 10 ust. 2).

Czasu dyżuru nie można wliczać do dobowego odpoczynku kierowcy (art. 9 ust. 4), a odpoczynek nie może być traktowany jak dyżur (art. 27 ust. 2). Zasady samej przerwy w prowadzeniu opisujemy w artykule o przerwie w prowadzeniu.

Czym jest dyspozycyjność

Ustawa mówi o okresach pozostawania do dyspozycji - w bazie wiedzy nazywamy je dyspozycyjnością. To okresy inne niż przerwy i odpoczynek, w których kierowca nie musi pozostawać na stanowisku pracy, ale jest gotowy do rozpoczęcia lub kontynuowania jazdy albo innej pracy (art. 10 ust. 1). Przykłady z ustawy to towarzyszenie pojazdowi na promie lub w pociągu, oczekiwanie na przejściach granicznych i w związku z ograniczeniami w ruchu.

Dyspozycyjność poza rozkładem czasu pracy jest czasem dyżuru (art. 10 ust. 2). Szczególna reguła dotyczy zadaniowego czasu pracy: jeżeli kierowca nie wypracował dobowego wymiaru czasu pracy, okresy dyspozycyjności zalicza się do czasu pracy w wymiarze 8 godzin, a w pozostałej części do czasu dyżuru (art. 10 ust. 3).

Sąd Najwyższy zwrócił uwagę, że ustawa - inaczej niż Kodeks pracy - wiąże czas pracy kierowcy z wykonywaniem czynności, więc samej dyspozycyjności nie wlicza do czasu pracy. Okresy dyspozycyjności przypadające w normalnych godzinach pracy są jednak, według SN, bliższe kodeksowemu przestojowi niż dyżurowi: kierowca zachowuje wtedy wynagrodzenie na zasadach ogólnych (wyrok z 18 stycznia 2012 r., II PK 116/11). Kiedy oczekiwanie na załadunek jest czasem pracy, a kiedy dyspozycyjnością, wyjaśniamy w artykule o czasie pracy i czasie prowadzenia.

Dyżur, dyspozycyjność i czas pracy - tabela

Ten sam symbol na tachografie może oznaczać różną kwalifikację prawną. Tabela zestawia zapis aktywności z tym, jak dany okres traktuje ustawa.

Źródło: art. 6, 7, 9, 10 i 27 ustawy o czasie pracy kierowców; wyrok SN z 18 stycznia 2012 r., II PK 116/11.

Podwójna obsada: dyspozycyjność na tachografie, dyżur w ustawie

W podwójnej obsadzie kierowca, który nie prowadzi, ma na tachografie zwykle zapis dyspozycyjności, a 45 minut po własnym okresie prowadzenia może wykorzystać jako przerwę. Ustawa kwalifikuje ten czas jako czas dyżuru (art. 9 ust. 3). Jak wygląda doba takiej załogi, pokazujemy na osi czasu w artykule o podwójnej obsadzie.

Skutki płacowe zależą od tego, gdzie ten czas wypada. Według Sądu Najwyższego, jeśli czas nieprowadzenia przypada według rozkładu w godzinach pracy kierowcy, kierowcy należy się normalne wynagrodzenie, bez dodatkowego wynagrodzenia z art. 9 ust. 6. Dodatek z ust. 6 dotyczy dyżuru poza rozkładem. SN wskazał też, że jeśli pracodawca nie wprowadził przerywanego czasu pracy, czas takiego dyżuru powinien być wliczany do czasu pracy, a rozkład należy planować tak, żeby było jasne, które godziny są normalnymi godzinami pracy, a które dyżurem (II PK 116/11).

„Dyżur 100” i „dyżur 50” - co naprawdę mówi ustawa

W praktyce mówi się o „dyżurze 100” i „dyżurze 50”, ale ustawa nie ustanawia dwóch takich stawek. Przewiduje dwa różne mechanizmy:

• za dyżur właściwy (art. 9 ust. 1), z wyjątkiem dyżuru pełnionego w domu, przysługuje najpierw czas wolny w wymiarze odpowiadającym długości dyżuru, a gdy nie można go udzielić - wynagrodzenie wynikające z osobistego zaszeregowania kierowcy; jeżeli taki składnik nie został wyodrębniony, 60% wynagrodzenia (art. 9 ust. 5),
• za dyżur z ust. 2 i 3 - przerwy z art. 13 i czas drugiego kierowcy w podwójnej obsadzie - przysługuje wynagrodzenie według przepisów obowiązujących u pracodawcy, nie niższe niż połowa wynagrodzenia z ust. 5 (art. 9 ust. 6); tu przepis nie przewiduje czasu wolnego.

Za dyżur pełniony w domu ustawa nie przewiduje ani czasu wolnego, ani wynagrodzenia z ust. 5. Wyliczenie kwot w konkretnym miesiącu to temat rozliczeń - zasady wynagradzania opisujemy w artykule o wynagrodzeniach kierowców.

Gdy nie ma rozkładu czasu pracy

Przy przewozie rzeczy i okazjonalnym przewozie osób rozkładów czasu pracy się nie ustala (art. 11 ust. 2a) - kiedy rozkład jest obowiązkowy, opisujemy w artykule o harmonogramie czasu pracy kierowcy. Wyrok SN wyjaśnia przypadek kierowcy objętego rozkładem; ustawa nie daje równie jednoznacznej reguły dla tego samego przypadku tam, gdzie rozkładu nie ma. Punktem odniesienia pozostaje wskazówka SN: najpierw zaplanować tyle godzin normalnej pracy, ile wynika z wymiaru czasu pracy, a dopiero ponad nie - dyżur.

Dyżur w ewidencji czasu pracy

Ewidencja czasu pracy kierowcy obejmuje liczbę godzin dyżuru oraz godzinę jego rozpoczęcia i zakończenia, ze wskazaniem, czy był to dyżur pełniony w domu (art. 25). Jak prowadzić całą ewidencję, opisujemy w przewodniku po ewidencji czasu pracy kierowcy.

Najczęstsze pytania

Czy dyżur kierowcy wlicza się do czasu pracy?

Nie, jeśli w czasie dyżuru kierowca nie wykonywał pracy (art. 7 pkt 1). Praca wykonana w czasie dyżuru jest czasem pracy.

Czym różni się dyżur od dyspozycyjności?

Dyżur to gotowość do pracy poza normalnymi godzinami pracy w miejscu wyznaczonym przez pracodawcę. Dyspozycyjność to gotowość bez obowiązku pozostawania na stanowisku pracy; poza rozkładem czasu pracy zalicza się ją do dyżuru.

Dyżur 50 czy 100 - co mówi ustawa?

Ustawa nie zna takich stawek. Za dyżur właściwy przysługuje czas wolny albo wynagrodzenie z osobistego zaszeregowania (art. 9 ust. 5), a za przerwy z art. 13 i czas drugiego kierowcy - co najmniej połowa tego wynagrodzenia (art. 9 ust. 6).

Czy czas drugiego kierowcy to dyżur?

Tak, według art. 9 ust. 3. Jeśli przypada w godzinach pracy z rozkładu, kierowcy należy się normalne wynagrodzenie, bez dodatku z art. 9 ust. 6 (wyrok SN II PK 116/11).

Czy przerwa 45 minut to dyżur?

Przerwę w prowadzeniu zalicza się do czasu dyżuru, ale jej 15 minut wlicza się do czasu pracy, jeśli dobowy wymiar czasu pracy wynosi co najmniej 6 godzin (art. 27 ust. 1 i 3).